इजिप्शियन सिस्टिम: धार्मीक नियंत्रणा खातीर एक परिपूर्ण मॉडेल

सुमेरिया उपरांत, हें गिन्यान न्हंयच्या देगेर पावलें. पूण पुर्विल्ल्या इजिप्तान ह्या मॉडेलक एका नव्या थराचेर पावलें. सुमेरियन्सनी गिन्याना वरवीं नियंत्रण शिकयलें, पूण इजिप्शियन लोकांनी धर्मा आनी दैवी श्रद्धे वरवीं नियंत्रण परिपूर्ण केलें. न्हंयच्या देगेर उबी जाल्ली ही संस्कृताय मानवी इतिहासांतली सगळ्यांत टिकाऊ नियंत्रण वेवस्था आशिल्ली — 3,000 वर्सां परस चड काळ.

इजिप्शियन लोकांनी एक अत्यंत प्रभावी दोन-स्तरी समाजीक संरचना तयार केली:

पयलो स्तर — सामान्य लोक: शेतकामती, कारागीर आनी सैनिक. ते फॅरो (Pharaoh) हो एक खरो देव आसा अशें मानतात. जेन्ना दर वर्सा न्हंयंत हुंवार येता आनी जमीन सुपीक जाता, तेन्ना ते फॅरोच्या दैवी शक्तीक लागून हें घडटा अशें मानतात.

दुसरो स्तर — पुरोहीत वर्ग: तांच्या कडेन खरें गिन्यान आशिल्लें. ते न्हंयचो प्रवाह आनी शेतकामाचे ऋतू नियंत्रित करताले. जरी फॅरो भायल्यान देव म्हणून दिसतालो, तरी खरें बळ ह्या पुरोहीत वर्गाच्या हातांत आशिल्लें.

ह्या वेवस्थेंत, फॅरो हो एक सामान्य शासक नाशिल्लो. फॅरो स्वता देव आशिल्लो. जिवो आसतना — देव; मेलो तरी — देवच. लोक ताका जिवो आसतना आनी मेलो तरी पुजताले. अख्खें विश्व, पृथ्वी, जग — हें सगळें फॅरो भोंवतणी घुंवता अशें ते म्हणटाले.

पूण हांगा एक फसवणूक आशिल्ली. फॅरो खरेंच शासक नाशिल्लो. फॅरो फकत एक प्रतीकात्मक मुखेली आशिल्लो. तो कांयच करतालो ना. तो थंयच बसून रावतालो. ताणें वेवस्था नियंत्रित केली ना. फॅरो फकत एक बावलें आशिल्लो. ताका पुरोहीत नियंत्रकांनी नियंत्रित केल्लो. हे पुरोहीत नियंत्रक खरेंच इजिप्शियन वेवस्था चलयताले.

इजिप्तच्या नियंत्रण वेवस्थेचें केंद्र Mystery Schools आशिल्लें. ह्यो फकत शैक्षणिक संस्था नाशिल्ल्यो — तर त्यो नियंत्रण गिन्यानाच्यो किल्ले आशिल्ल्यो. ह्या मिस्ट्री स्कुल्सनी, पुरोहीत पिळग्यान् पिळग्यांचें एकठांय केल्लें गिन्यान सांबाळून दवरताले. आकाश, गणित, खगोलशास्त्र, निसर्गाचे नेम, न्हंयचे चक्र, बांदकाम विज्ञान, भूमिती, पवित्र भूमिती, गुणोत्तर — हें सगळें. हें गिन्यान सामान्य लोकांक उपलब्ध नाशिल्लें.

ह्या मिस्ट्री स्कुल्सनी, गिन्यान पुरोहितांक टप्प्याटप्प्यान, थोड्या थोड्या प्रमाणांत दिलें वतालें. दर एका टप्प्यार एक खाशेली दीक्षा प्रक्रिया आशिल्ली. कोणूच एकाच वेळार सगळें शिकूंक शकनासलें. गुपीत गजाली एका फाटोफाट, टप्प्याटप्प्यान उकत्यो जाताल्यो.

इजिप्शियन वेवस्था 3,000 वर्सां तिगली — हेर खंयच्याच संस्कृतायेन मेळोवंक नाशिल्ली अशी स्थिरताय. कारण तिणें बळा वरवीं नियंत्रण केलें ना — तिणें लोकांच्यो विश्वासां बदलून नियंत्रण केलें. लश्करी बळ तात्पुरतें आसता — पूण विश्वास पिळग्यान् पिळग्या उरता. गुलामगिरीची सुरवात शारीरीक साखळ्यान जायना — तिची सुरवात मानसीक साखळ्यान जाता.

सुमार 1350 BCE त, एक फॅरो आयलो. ताचें नांव अखेनातेन (Akhenaten) आशिल्लें. ताच्या पयलीं, सगळे फॅरो बावलें आशिल्ले. पुरोहीत फॅरोक नियंत्रित करताले. पूण अखेनातेनाक ह्या वेवस्थेंतल्यान भायर सरपाचें आशिल्लें. ताणें एक प्रस्न उबो केलो: म्हाका नियंत्रित करपाचो अधिकार ह्या पुरोहितांक कोणें दिलो? हांव फॅरो आसां, हांव देव आसां, हांवच हाचो मुखेली आसूंक जाय.

ताणें सगळे पुरोहीत भायर काडले. ताणें देवळां आनी प्रार्थना स्थळां बंद केलीं. त्या देवळां भितरली सगळी संपत्ती आनी मालमत्ता ताणें आपल्या हातांत घेतली. मागीर ताणें एक नवो सिद्धांत तयार केलो. फकत एकच देव आसा. त्या देवाचें नांव अतेन (Aten) आशिल्लें. ह्या देवाचें खंयचेंय मानवी रूप नाशिल्लें. अतेन हो एक निराकार, आकारहीन वैश्विक घटक आशिल्लो. जर देवाचें खंयचेंय मानवी रूप नासल्यार, मानवी राजकारणाक थंय सुवात उरना. कोणूच एका मनशाक देवाचो प्रतिनिधी म्हणून दाखोवन ताच्या नांवान राजकारण करूंक शकना.

तशेंच — ह्या देवा कडेन पावोपा खातीर खंयच्याच मध्यस्थाची गरज ना. खंयच्याच पुरोहिताची गरज ना. खंयचोय मनीस ह्या देवा कडेन थेट संवाद साधूंक शकता. हें विधान अख्ख्या पुरोहीत वेवस्थेच्या फाटीच्या कण्याक मोडपी आशिल्लें.

पूण अखेनातेन मेलो त्या खिणाक, पुरोहीत परत आयले. तांणी ताबो घेतलो. तांणी अखेनातेनचे सगळे पुरावो पुसून उडयले. तांणी ताचीं पुतळ्यो फोडल्यो. अखेनातेनान बांदिल्लें अख्खें शार तांणी पूर्णपणान नश्ट केलें.

पुरोहीत इमारती पाडूंक शकले. पूण ते विचारांक मारूंक शकले नात. एका देवाचो विचार हळूहळू भायर सरलो. तो विचार इजिप्तांतल्यान पळून गेलो. एका देवाचो हो विचार पॅलेस्टाईन, इस्रायल ह्या वाठारांत पावलें. जायत्या लोकांचो असो विश्वास आसा की मोझेस (Moses) हांगाच्यान सुरू जालो. हांगाच्यानच एकेश्वरवाद, अब्राहमी धर्म, ज्युडाइजम (Judaism) जल्माक आयलें.

ही 'हिस्ट्री ऑफ द कंट्रोलर्स' (History of the Controllers) ह्या मालिकेची तिसरी लेख आसा. फुडल्या लेखांत, बॅबिलोनियन रीण वेवस्थे (Babylonian debt system) बद्दल वाचात.